Kącik wiedzy / Kategorie

Kącik wiedzy

Produkty pszczele i możliwości ich zastosowania w terapii i profilaktyce

Medycyna alternatywna lub komplementarna jest zbiorem koncepcji, środków i technik opartych na siłach natury, przyrody i człowieka. Są to metody leczenia nie zawsze akceptowane przez medycynę opartą na badaniach naukowych.
Zalicza się do nich zarówno takie, które w opinii większości lekarzy są bezwartościowe (na przykład bioenergoterapia), jak również te, których pewne elementy stosowane są w medycynie konwencjonalnej. W tym przypadku wymienić można akwaterapię i fitoterapię.

Metody leczenia stanowiące domenę medycyny niekonwencjonalnej – takie jak homeopatia i bioenergoterapia – powstały stosunkowo niedawno. Natomiast inne mają swoje źródła w wielowiekowej tradycji (np. akupunktura). Szczególne korzyści dla pacjentów, których nie potwierdza medycyna konwencjonalna, przypisuje się licznym odmianom medycyny alternatywnej. Pierwsze dane na temat zakresu korzystania z metod medycyny alternatywnej w Stanach Zjednoczonych podali David Eisenberg i wsp. w New England Journal of Medicine w 1993 roku. Według wcześniejszej o trzy lata publikacji Eisenberga, jeden na trzech Amerykanów odwiedził lekarza medycyny niekonwencjonalnej. Wydali oni na ten cel ponad 10 miliardów dolarów. Prowadzone dalej badania potwierdziły powszechne dążenie do korzystania z różnych metod medycyny alternatywnej. Ponad 40% Amerykanów, nieznacznie mniej Europejczyków i Australijczyków regularnie korzysta z terapii niekonwencjonalnej.

Obecny powrót do naturalnych leków i metod leczniczych wynika także z troski o rozwój profilaktyki wielu schorzeń. Środki lecznicze od dawna szeroko stosowane i pozwalające w znacznym stopniu poprawić stan zdrowia, także mające duży udział w profilaktyce, to produkty pochodzenia pszczelego. Poznanie ich składu chemicznego oraz potwierdzenie działania zarówno badaniami laboratoryjnymi, jak i klinicznymi doprowadziło do powstania terminu „apiterapia”. Oznacza on dziedzinę lecznictwa wykorzystującą preparaty uzyskiwane z produktów pszczelich. Jedną z takich substancji wytwarzanych przez pszczoły jest propolis [1-3].

Pszczołę miodną uważa się za zwierzę udomowione, pomimo tego że pojawiła się ona na Ziemi znacznie wcześniej niż człowiek. Owady te odgrywają niezwykłą rolę w świecie istot żywych. Obecnie pszczoły dzikie są bardzo rzadko spotykane. W świecie owadów występują jedynie cztery gatunki pszczół, wśród nich wszystkim znana pszczoła miodna oraz trzy gatunki zamieszkujące południowo-wschodnią Azję. Owady te żyją w dużych grupach, tworzą rodziny pszczele, w których panuje hierarchia organizacji cechująca się podziałem obowiązków i współpracą. Ich społeczność i zadania podzielone są na następujące grupy:

  • Matka – dzięki niej pszczoły rozpoznają swoją społeczność. Przed ukończeniem 30. dnia życia odbywa lot godowy, a następnie rozpoczyna tworzenie nowej rodziny składając nawet do 150 000 jaj. Jest również zdolna do przejęcia już istniejącej rodziny, dzięki przekazywaniu przez pszczoły specjalnej, feromonowej substancji matecznej.
  • Truteń – jest to pszczoła rodzaju męskiego. Do jego zadań należy kopulacja z królową. Karmiony jest przez inne pszczoły, jednak tylko do momentu kopulacji, po której ginie, również z powodu braku karmienia.
  • Robotnica – to główny mieszkaniec ula. W czasie całego swojego życia wykonuje ściśle określone zadania. Najpierw czyści komórki plastrów. Po 4 dniach karmi pszczele larwy. Po przeżyciu 6 dni jest zdolna do produkcji mleczka pszczelego, będącego pokarmem larw i królowej. Po około 8 dniach życia robotnica wylatuje po raz pierwszy z ula. W tym okresie rozwijają się u niej gruczoły woskowe umożliwiające produkcję wosku. Do zadań wykonywanych przez robotnicę należy także ubijanie pyłku, odbieranie nektaru od zbierających innych robotnic i zasklepianie komórek z miodem i czerwiem. Wiele spośród nich ochrania ul przed innymi owadami.

Pszczoły hodowlane są bardzo tolerancyjne w stosunku do człowieka i nawet umieszczone w ulach stojących tuż przy zabudowaniach nie odlatują do lasu. Ze względu na sposób traktowania ich przez człowieka takie zachowanie jest zaskakujące. Pszczelarze według własnego uznania wymieniają matki, niszczą larwy i poczwarki trutni. Przewożą ule dozwolonymi środkami transportu i ustawiają je na nowych miejscach. Przesiedlają je także do uli o różnych konstrukcjach i odbierają nie tylko miód, ale również jad, mleczko pszczele i propolis.

Bezpieczeństwo pszczelej rodzinie zapewnia pojawiająca się na ramkach oraz różnych szczelinach ula szarawa, o zielonkawym lub brązowym odcieniu i specyficznym aromacie substancja żywiczna. Jest to propolis. Pszczelarze długo nie interesowali się tą lepką substancją. Czasami znacznie utrudniała im ona pracę. Sklejone propolisem ramki trudno oddzielić od siebie, a zdarza się, że rąk przez długi czas nie można oczyścić z tej substancji [4, 5].

Propolis (kit pszczeli) jest to woskowo-żywiczna substancja wytwarzana przez pszczoły. Wykorzystywana jest przez nie do hermetyzacji ula. Pszczoły stosują kit pszczeli do przytwierdzania plastra miodu do ścian i zaklejania wszelkich zbędnych szczelin i nierówności. Ponadto, jego lotne składniki odkażają wnętrze ula, zapobiegając w ten sposób powstawaniu zakażeń w jego wnętrzu, gdzie w tak niedużej przestrzeni żyje około 40-70 tysięcy owadów. Do produkcji propolisu pszczoły używają wydzieliny z pączków topoli, brzozy, wierzby, kasztanowca, osiki, dębu, olchy, wiązu, jesionu oraz ze szpar w korze modrzewia, sosny, świerku i jodły, a także innych substancji roślinnych. Jego skład jest zmienny. Zawartość poszczególnych składników propolisu jest uzależniona głównie od roślinności danego obszaru geograficznego, z której pszczoły zbierają surowiec, a także od rasy pszczół i pory roku. Przyjmuje się, że składa się on w około 50% z substancji żywicznych, 13% substancji lotnych, 10% wosku pszczelego, 9% wosku roślinnego i 8% substancji garbnikowych. Zawiera również około 30 pierwiastków. Stale stwierdzono występowanie żelaza, magnezu, cynku, kobaltu, miedzi i manganu, natomiast okresowo odnotowano obecność sodu i wapnia.

Propolis w niskich temperaturach jest twardą i kruchą żywiczną masą. Po podgrzaniu do 40ºC mięknie, natomiast w zakresie temperatur 80-104ºC ulega stopieniu. Jego barwa bywa zróżnicowana, najczęściej żółta, brunatnozielona, ciemnobrązowa lub czerwona. Propolis wykazuje dobrą rozpuszczalność w alkoholu etylowym, eterze i innych rozpuszczalnikach organicznych, natomiast słabo rozpuszcza się w wodzie. Najczęściej stosowanym rozpuszczalnikiem jest alkohol etylowy. Po odparowaniu etanolu uzyskuje się etanolowy ekstrakt propolisu o wysokiej aktywności biologicznej i szerokim, praktycznym zastosowaniu (EEP). Działanie propolisu jest wielokierunkowe:

  • przeciwdrobnoustrojowe,
  • przeciwgrzybicze,
  • przeciwzapalne,
  • miejscowo znieczulające,
  • przeciwnowotworowe,
  • regeneracyjne,  
  • immunostymulujące [6-14].

Początkowo preparaty propolisu stosowane były jedynie w medycynie niekonwencjonalnej. Wprowadzenie części z nich do lecznictwa konwencjonalnego w wielu krajach było możliwe dzięki rozwiązaniu problemu standaryzacji propolisu zarówno jako surowca, jak również otrzymywanych z niego leków. Obecnie propolis jest znaną substancją leczniczą dostępną na rynku pod wieloma postaciami w zależności od ich przeznaczenia, tak aby zapewniały dobrą dostępność biologiczną leku. Na rynku znane są propolisowe nalewki, krople, maści i aerozole do stosowania zewnętrznego, jak również tabletki, kapsułki i pastylki do stosowania wewnętrznego. Propolis wykorzystywany jest także w postaci inhalacji, kompresów, bioopatrunków i past do zębów [10, 13-16].

Obecnie na rynku są dostępne następujące produkty lecznicze zawierające propolis:  

  • krople – Propolis 3% (BARTPOL), Propolis 10% (BARTPOL), Propolis 7% (FARMAPIA),
  • tabletki – Pollen (APIPOL FARMA), Propolis bez cukru (APIPOL FARMA), Propollen (BARTPOL), Propodes (VALENTIS),
  • puder/ talk – Propolisan 3% (APIPOL FARMA), Apipuder (BARTPOL),
  • maść – Propolis 3% (APIPOL FARMA), APIDERM Balsam 10% (BARTPOL),
  • granulat – Pyłek Kwiatowy (BARTPOL),
  • żel – Propol-O (APIMED),
  • kapsułki – Mleczko Pszczele Bio Royal (BARTPOL), Len mielony z propolisem (BARTPOL), Apibon (BONIMED),
  • aerozol – Propol-O (APIMED), Propolisol (APIPOL FARMA), Propolis 10% (BARTPOL), Propolis 3% (BARTPOL),
  • płyn – Propolisol (APIPOL FARMA), Propolan 4% (HERBAPOL WROCŁAW),
  • krem – ApiGold Bio-Krem Propolis (BARTPOL), ApiGold Krem do stóp (BARTPOL), Apibon (BONIMED),
  • pastylki – Apidrops (APIPOL FARMA), APIGARDIN (BARTPOL), Propolea (DAMACO&MAJER+CO), Propolki (NEPENTES),
  • pasta do zębów – Astera, Medisar, Basis Sensitive, Herbadent, Colgate Herbal Propolis, Dental Polis DX,
  • żel do zębów – Care Polis,
  • szampon – ApiGold Szampon Propolisowy (BARTPOL),
  • mydło – Apidermal (BARTPOL).

Właściwości farmakologiczne propolisu skłoniły do zastosowania go w leczeniu różnych schorzeń jako pojedynczego preparatu lub w skojarzeniu z innymi lekami. Obecnie kit pszczeli używany jest przede wszystkim w dermatologii. Dobre efekty obserwuje się w leczeniu ropnych zapaleń skóry, grzybic skóry, czyraczności, odleżynach i troficznych owrzodzeniach podudzi [7, 9, 17, 18]. W ginekologii preparaty propolisowe wykazały dużą skuteczność w przypadkach nadżerek, zakażeń drożdżakowych i rzęsistkowicy [7, 19].

Terapia zapalenia szpiku kostnego polega na zastosowaniu plomb kostnych zawierających etanolowy ekstrakt propolisu, najlepiej w połączeniu z innymi lekami, głównie antybiotykami. Dobre efekty działania kitu pszczelego obserwowano także w leczeniu nie gojących się ran kikutów po amputacji kończyn i łagodzeniu bólu fantomowego [6]. Przeprowadzono badania nad zastosowaniem propolisu w leczeniu ropnych stanów zapalnych zatok szczękowych. Pozytywne efekty uzyskano w 55% przypadków, co może doprowadzić do upowszechnienia stosowania EEP w laryngologii [20]. W literaturze znaleźć można także doniesienia na temat leczniczego działania etanolowego ekstraktu propolisu w terapii przewlekłego zapalenia oskrzeli. Po zastosowaniu EEP pod postacią inhalacji stwierdzono znaczne zmniejszenie liczby komórek nabłonka płaskiego i rzęskowego w plwocinie oraz zmniejszenie objętości i lepkości plwociny [21].

Szerokie i skuteczne zastosowanie znalazły zarówno etanolowe, jak i wodne ekstrakty propolisu również w lecznictwie weterynaryjnym [9, 13, 22]. Korzystne efekty działania preparatów propolisowych obserwuje się w stomatologii. Jego znieczulające właściwości wykorzystuje się w przypadkach nadwrażliwości twardych tkanek zęba, elektrokoagulacji przerosłych brodawek międzyzębowych i innych drobnych zabiegach chirurgicznych. Podjęto także próby zastosowania kitu pszczelego w biologicznym leczeniu miazgi i próchnicy. W terapii periodontopatii i zapalenia złuszczającego warg propolis stosowany jest trzy razy dziennie w postaci żelu, 10% etanolowego roztworu do pędzlowania i 0,2% emulsji wodno-etanolowej do płukania. Leczenie można wspomóc żuciem przez pół godziny trzy razy dziennie 3 gramowej grudki kitu pszczelego, a osoby użytkujące protezy zębowe mogą je posypywać sproszkowanym propolisem. Ekstrakty propolisowe wykazują także dużą skuteczność w łagodzeniu bólu poekstrakcyjnego i leczeniu suchego zębodołu. Kilkakrotne wewnątrzzębodołowe zastosowanie setonu nasączonego roztworem etanolowego ekstraktu propolisu powoduje ustąpienie objawów bólowych i przyspiesza gojenie rany [10, 13, 23-31].

Działania uboczne kitu pszczelego ograniczają się jedynie do odczynów alergicznych i najczęściej towarzyszą nadwrażliwości na inne produkty pszczele. Źródła podają, że ich występowanie odnotowuje się w 0,25% do 0,8% przypadków [10, 32-33]. Wszechstronne lecznicze właściwości kitu pszczelego, przy jednoczesnym, prawie zupełnym braku działań ubocznych, skłaniają do zastosowania go w wielu dziedzinach medycyny.

PIŚMIENNICTWO:
1. Jonas B.W., Levin S.J.: Podstawy medycyny komplementarnej i alternatywnej. Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, Kraków 2000.
2. Cendrowski Z.: Leksykon medycyny niekonwencjonalnej. Spółdzielcza Agencja Reklamowa, Warszawa 1991.
3. Lipowski Z.: Psychosomatic medicine: past and present. Can J Psych 1986; 31: 2-13.
4. Poprawko S.A.: Jak pszczoły chronią siebie i swoje produkty. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1989.
5. Ghisalberti E.L. i wsp.: Constituents of propolis. Cellular and Molecular Life Sciences 1978; 34: 157-158.
6. Niedworok J., Kubiak S., Wiaderny J.: Właściwości i lecznicze zastosowanie propolisu. Wiad Zielar 1993; 35 (8/9): 21-22.
7. Król W., Czuba Z.P.: Właściwości biologiczne etanolowego ekstraktu propolisu. Flawonoidy i ich zastosowanie 2004; 5: 165-248.
8. Kędzia B., Hołderna-Kędzia E.: Badanie nad skojarzonym działaniem antybiotyków i propolisu nad Staphylococcus aurens. Herba Polonica 1986; 31: 219-230.
9. Scheller S. i wsp.: Przeciwbakteryjne właściwości kitu pszczelego. Nowości weterynarii 1978; VIII: 73-79.
10. Steczko W.: Propolis – aktywność biologiczna i właściwości terapeutyczne. Czas Stomat 1992; 45 (6/7): 355-358.
11. Scheller S., Pawlak F.: Sztuka leczenia 1981; 4, 1.
12. Sitarska E.: Wiad. Ziel 1981; 5, 14.
13. Krasnodębski J.: Właściwości i zastosowanie propolisu. Pol Tygodnik Lek 1982; 37: 1489-1492.
14. Hartwich A., Legutko J., Wszołek J.: Propolis – właściwości i zastosowanie u pacjentów leczonych z powodu niektórych schorzeń chirurgicznych. Przegląd Lek 2000; 57: 191-194.
15. Górnicka J.: Apiterapia. Wiad Ziel 1990; 31, 2.
16. Lewandowski L., Szwarczyński A.: Badania kliniczne, bakteriologiczne i cytologiczne przydatności roztworów z propolisem w stomatologii. Pozn Stomatol 1994; 22: 19-23.
17. Nartowska J., Sawicki A.K.: Apiterapia. [W] Skopińska-Różewska E., Siwicki A.K. (red.): Rola immunomodulatorów pochodzenia naturalnego w zapobieganiu i leczeniu chorób. Medyk, Warszawa 2003: 105-120.
18. Stojko i wsp.: Zastosowanie preparatu Sepropol – 0,5% krem propolisowy tłusty w profilaktyce i leczeniu odleżyn. Kwartalnik ortopedyczny 1998; 4: 411-416.
19. Suchy H. i wsp.: Dalsze badania nad zastosowaniem propolisu w ginekologii. Przegląd Lek 1974; 31: 646-648.
20. Kubiak S.: Leczenie propolisem przewlekłego zapalenia zatok szczękowych. Lek Wojsk 1991; 67 (5/6): 318-321.
21. Pawlak F. i wsp.: Zastosowanie etanolowego ekstraktu propolisu (EEP) u chorych na przewlekłe zapalenie oskrzeli. Balneologia Polska 1982/83; 27: 51-57.
22. Kubacka S.: Zastosowanie propolisu w leczeniu ubytków tkanek i długotrwałych procesów ropnych. Praca doktorska. SAM Katowice 1975.
23. Marczenko A.J.: Leczenie nadwrażliwości twardych tkanek zęba. Zbiór prac VII Ogólnopolskiej Konferencji Naukowo-Szkoleniowej Sekcji Stom. Zach. PTS, Zabrze 1963.
24. Suchodolska A., Kurek M.: Opis przypadku. Zmiany w obrębie błony śluzowej jamy ustnej. Med Dypl 2006; 15 (7): 58-60.
25. Lewandowski L., Szwarczyński A.: Badania kliniczne, bakteriologiczne i cytologiczne przydatności roztworów z propolisem w stomatologii. Pozn Stomatol 1994; 22: 19-23.
26. Ellnain-Wojtaszek M. i wsp.: Skład chemiczny produktów pszczelich i ich zastosowanie w terapii. Farm Pol 1992; 48, 1: 1-9.
27. Ilewicz L. i wsp.: Gojenie zranionej miazgi zębowej pod wpływem etanolowego ekstraktu propolisu (EEP) w świetle badań morfologicznych. Czas Stom 1986; 39, 10: 632-637.
28. Gafar M. i wsp.: Pharmaceutical preparations with propolis extracts used in treatment of peripheric chronic paradontopathies, II Apimodia Int. Symp. On Apitherapy. Abstracts, Bucharest 1976; 19.
29. Skrobidurska D. i wsp.: Zastosowanie propolisu w stomatologii. Leczenie bólu poekstrakcyjnego. Czas Stomatol 1975; 28: 973.  
30. Ilewicz L. i wsp.: Działanie etanolowych ekstraktów propolisu na miazgę zębową u psów. Czas Stomat 1979; 13: 321-329.
31. Ilewicz L. i wsp.: Dalsze próby zastosowania etanolowego ekstraktu propolisu (EEP) w leczeniu niektórych chorób zębów i błony śluzowej jamy ustnej. Czas Stomat 1982; 35: 749-753.
32. Kubiak S., Niedworok J., Wiaderny J.: Lecznicze znaczenie propolisu w warunkach uzdrowiskowych. Balneologia Pol 1995; 37; 42.
33. Stojko A.: Apiterapia – jej stan obecny i nadzieje na przyszłość. Akupunktura Pol 1990; 7: 9.

© Ksymena Staroń-Irla1*, Monika Dawiec2, Grzegorz Dawiec3,Mateusz Gruca4, Katarzyna Maladyn4, Anna Zawilska4

1Katedra Stomatologii Zachowawczej z Endodoncją SUM w Bytomiu
2
Zakład Propedeutyki Stomatologii Katedry Stomatologii Zachowawczej z Endodoncją SUM w Bytomiu
3
Grupowa Praktyka Dentystyczna M i G Dawiec w Bytomiu
4
Akademickie Centrum Stomatologii i Medycyny Specjalistycznej w Bytomiu


Kategoria: Ogólne
Autor: Ksymena Staroń-Irla, Monika Dawiec, Grzegorz Dawiec, Mateusz Gruca, Katarzyna Maladyn, Anna Zawilska - Poradnik Stomatologiczny 2010; 7-8: 289-292

Projekt finansowany z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego